NIEUWS  NOUVELLES  NEWS

 

200 Jaar dokken van Napoleon in Antwerpen


Prof. dr. Piet Lombaerde


SAMENVATTING

Vanaf de aanhechting van de Zuidelijke Nederlanden bij de Franse Republiek in 1795 werden bijna onmiddellijk ideeën gekoesterd om Antwerpen als een marine­arsenaal uit te bouwen. Belangrijk bij dit plan was de gedachte om ten noorden van de stad een marinewerf met dokken aan te leggen, nl. op de plaats waar de Nieuwstad uit de zestiende eeuw nog steeds voorkwam, met haar vlieten en tussenin het Hessenhuis. Dit idee werd tijdens het Directoire en het Consulaat verlaten ten gunste van nieuwe plannen om nu ten zuiden van de stad op de in beslag genomen terreinen van de 5t.-Michielsabdi j een grote constructiewerf van de marine te bouwen. François Verly tekende in de jaren 1801-1803 als allereerste handelsdokken op de plak van het voormalige Boerenkwartier. Ze vormden een onderdeel van een veel groter project, aanvankelijk om de gehele stad te ontmantelen, nadien enkel als een grote handelshaven. Maar de Franse marine had andere projecten niet deze voorstellen... Reeds vanaf 1802 tekenden de ingenieurs Crétet, 5ganzin en leden van de Commissie voor Fortificatiewerken verschillende projecten voor een voorhaven met scheepstimmerwerken, al dan niet aansluitend op een nieuw te graven dok.

Vanaf juli 1803 met het bezoek van Eerste Consul Napoleon aan Antwerpen, kreeg het project van de noordelijke ontwikkeling van Antwerpen vaste vorm. Bij decreet van 26 juli 1803 besliste Napoleon dat nog binnen de noordelijke omwalling van Antwerpen 'un port d'échouage et un bassin à flot avec écluse à la suite de ce port' zouden aangelegd worden. De Franse ingenieur Joseph Nicolas Mengin (1760-1842) zal vanaf 1804 de leiding over het project op zich nemen. Op zijn eerste tekeningen zien we nog een ware nieuwe handelswijk, niet entrepot en douanegebouw, verschijnen. Het is een symmetrisch project in neo-italiaanse renaissancestijl rondom een voorhaven met dok, het geheel georiënteerd volgens een oost-westas. Deze aslijn zou in de verdere projecten behouden blijven en tot vandaag de typische structuur van de eerste dokken van Antwerpen (Bonaparte- en Willemdok) blijven bepalen. De toegang tot de voorhaven ligt eveneens in de aslijn. Wel zou het Hansahuis dienen afgebroken te worden. Achter deze voorhaven ligt dan een nieuw dok, het Grote Dok (thans Willemdok), waar de esplanade van het handelscentrum beheerst wordt door een monumentale kolom als symbool van de vrije handel. Het is een typische 'revolutionaire architectuur', volgeladen met symboliek. Maar dit project werd echter in 1805 herzien en zou zijn vrij rationele en functionele gedaante verkrijgen, zoals vandaag nog steeds merkbaar is. Speelde toen reeds de idee om deze dokken niet enkel als onderdeel van een nieuwe handelswijk te zien, maar ook perfect bruikbaar voor de marine? Napoleon gaf immers in 1805 de opdracht dat deze dokken ook toegankelijk moesten zijn voor linieschepen. Ook werd beslist om een grote sluis met eb- en vloeddeuren aan te brengen tussen het dok en de voorhaven. De toegang van de Schelde tot de voorhaven zou verbreed worden. In juni en juli 1805, en verder in januari 1806 werden de offerteaanvragen gelanceerd. Uiteindelijk werden de vennoten de Pauw en Van de Weghe met de uitvoering van de werken belast. Deze werden uiteindelijk op iets meer dan 2,5 miljoen goudf rank geraamd. Bij Keizerlijk Decreet van 13 januari 1806 werd de start gegeven voor het graven van de voorhaven en het Grote Dok. Wegens geldgebrek werd enkel gewerkt aan de afwerking van de voorhaven, het latere Bonapartedok.

Maar de invasie door de Engelse troepen van Walcheren bracht Napoleon op nieuwe ideeën. Vanuit Schónbrunn vaardigde hij op 15 juli 1809 een decreet uit dat erop aandrong dat de voorhaven in november 1810 in staat moest zijn om twaalf linieschepen te kunnen bergen. Aannemer De Pauw startte toen ook met het graven van het Grote Dok. baar zouden immers de schepen, die op de werven aan de St_-Michielsabdi j werden gebouwd, verder uitgerust warden en afgewerkt. Er kwam ook een mastgijn en een stoommachine voor de bemaling van twee droogdokken, die volgens de tekening van Debourges achteraan het Groot Dok voorzien waren. Omdat de voorhaven als een volwaardig dok werd afgewerkt, werden de houten kaaimuren vervangen door kaaimuren in hardsteen en werd de doorgang naar de Schelde vervangen door een zeesluis. Om ook linieschepen van 110 en 120 kanonnen toe te laten, werd de breedte van de sluis vastgelegd op 17,50 m.

Vanaf 1811 werd definitief werk gemaakt met het graven van het Groot Dok. Er werden ca. 2000 krijgsgevangen ingezet om deze reusachtige graafwerken te laten voltooien. Deze krijgsgevangenen verbleven in de bagno in de citadel. Vanaf dan stonden de werken onder leiding van de Marine en werden de dokken geheel onttrokken aan handelsactiviteiten. Handelsschepen mochten voortaan enkel aanleggen tussen de 5t.-Jansvliet en de dokken.

Op 7 november 1812 werd door ingenieur Mengin gemeld dat de linieschepen en fregatten van de Escadre de l'Escaut het Groot Dok konden binnenvaren. Men kan dus gerust stellen dat de beide dokken, later het Bonaparte en Willemdok, tegen het einde van het Napoleontisch bestuur in werking waren.

Na de nederlaag van Napoleon in Waterloo werd tijdens het Hollands bestuur reeds bij Koninklijk besluit van 12 december 1815 bepaald dat de dokken en oliggende terreinen van de Staat aan de stad Antwerpen werden overgedragen. Directeur en ingenieur Théodore Teichmann (1788-1867) was verantwoordelijk voor de werken aan deze dokken. Uit nog bewaarde tekeningen weten we dat van de droogdokken slechts één bijna voltooid was en van het tweede enkel de bouwput werd verwezenlijkt. Er werd een draaibrug geconstrueerd tussen de sluizen, die het Bonaparte- met het Willemdok verbinden. De Kamer van Koophandel besluit in 1820 om de kosten ervan op zich te willen nemen. Als subsidie krijgt de Kamer van Koophandel 71.471 florijnen van het stadsbestuur, een bedrag dat overeenstemt met de bijdrage die de Kamer in 1814 tijdens het beleg aan de stedelijke armenzorg ter beschikking stelde. De 'IJzeren brug' (de Nassaubrug was immers in gietijzer) werd op 17 oktober 1822 plechtig in gebruik genomen.

Wat het verdere verhaal van het Bonapartedok betreft, is dit geheel samen met dat van het Groot Dok of Willemdok te beschouwen. Een heel belangrijk gegeven is de verdere uitbouw van de kaaien en de gehele omgeving met handelsvoorzieningen, waar de bouw van pakhuizen veruit het belangrijkst zijn, vooral dan de oprichting van de majestueuze Koninklijke Stapelhuizen. Dit handelsentrepot kwam er op bevel van Willem I, koning der Nederlanden, en werd getekend door de Gentse architect Louis Roelandt. Volgens de eerste plannen was het de bedoeling om op de site ten oosten van het Willemdok ook een esplanade te creëren, Het was een piazza gelegen tussen beide droogdokken, die verder zouden voltooid worden. Maar dit plan kwam er niet en het werden uiteindelijk drie paviljoenen. Met de afbraak ervan en het nieuwe AMCA-project begin jaren 1990 opgestart zal dit oostelijk uiteinde van het oude dokkencomplex een heel nieuwe invulling kennen. Dat het Havenhuis zich door bevindt, is geen toevalligheid. Het stemt overeen met de allereerste idee van de Franse ingenieurs, zoals Mengin, om vanuit deze plek zowel het Bonaparte- als Willemdok visueel te overheersen.

Waterbouwkundig ingenieur Mengin had van Napoleon Bonaparte de opdracht gekregen om dokken te ontwerpen. Onder zijn leiding kwamen Le Petit Bassin (wat later het Napoleondok werd genoemd) en Le Grand Bassin (later omgedoopt tot Willemdok) tot stand. Een gedenkplaat werd aangebracht aan de zuidgevel van het bedieningslokaal van de Nassaubrug. Pieter Bergman uit Roeselare heeft de gedenkplaat in brons gegoten.

 

 

 

 

 

Plan van de stad Antwerpen in 1846. De haven bestaat enkel uit het kleine en het grote dok, nu het Bonaparte-en Willemdok Het Bonapartedok is toegankelijk via de zeesluis. De haven ligt volledig binnen de stadswallen.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

  LMB-BML 2007 Webmaster & designer: Cmdt. André Jehaes - email andre.jehaes@lmb-bml.be
 Deze site werd geoptimaliseerd voor een resolutie van 1024 x 768 en IE -11-Edge
Ce site a été optimalisé pour une résolution d'écran de 1024 x 768 et IE -11- Edge